|
Cmentarz
rzymskokatolicki (grzebalny)
Jak wskazują dokumenty źródłowe, pierwszy cmentarz
grzebalny prawdopodobnie znajdował się po prawej stronie
ulicy Kalwaryjskiej (między numerami 16 a 24), przy „Drodze
Pasyjnej”. Cmentarz ten istniał prawdopodobnie do czasu
założenia drugiego, nowego, na wzgórzu po rozebranym kościele
p.w. św. Krzyża (po 1797 r.)
Powstałe wzniesienie pochodzi prawdopodobnie z czasów średniowiecznych,
kiedy to zgodnie z tradycją zmarłych duchownych i bogatych
parafian grzebano pod murami kościoła św. Krzyża lub na
cmentarzu przykościelnym, w północnej części – na
wzniesieniu usypanym rękami parafian.
Uczyniono to pod nadzorem gwardianów zakonnych, na wzór i
podobieństwo Golgoty Jerozolimskiej. Po prawej stronie
podejścia na wzniesienie, na całej jego długości, znajdował
się pierwotnie wykop wypełniony wodą. Od strony południowej
były trzy wgłębienia w odległości 5-10 m, z których
ziemię wykorzystano do usypania wzniesienia – również
wypełnione wodą. Między wgłębieniami prowadziła ścieżka
od wzniesienia Kalwaria do kościoła „Wieczernik” (dawna
wieś Wyględów).
Obecny cmentarz, na wzniesieniu Kalwaria, można podzielić na
sektory:
a)
Cmentarz stary (zachodnio-północna część wzniesienia)
1687-1900r.
Znajdują
się tam groby-pieczary ze sklepieniami ceramicznymi (bez możliwości
ustalenia dat pochówku); a także nagrobki z piaskowca: m.in.
klasycystyczny nagrobek Zofii z Zaborowskich Kicińskiej (zm.
w 1890 r.), Katarzyny Stańczyk (zm. w 1888 r.), Antoniego
Kalańskiego (zm. w 1880 r.), Nikodema Myszkowskiego, ppor.
Grafa Dybicza Zabajkałskiego pułku piechoty (zm. w 1884 r.),
Albina Jarosińskiego (zm. w 1890 r.), ks. Jana Braulińskiego
(zm. w 1902 r.), ks. Mateusza Jasińskiego (zm. w 1847 r.).
Niemal wszystkie zachowane nagrobki przesunięto w inne
miejsca, pierwotne miejsca pochówku przekształcając w
cmentarz nowy lub współczesny.
b)
Cmentarz nowy (wschodnia część podejścia na wzniesienie – pierwotnie cmentarz prawosławny) 1900-1945 r.
c)
Cmentarz współczesny (wschodnia
i południowa część wzniesienia)
Figura
Matki Boskiej stojąca na postumencie przed usypanym
wzniesieniem, przed którą odprawiane są nabożeństwa żałobne.
Miejsce wokół wzniesienia i figury przewidziane było do
grzebania zmarłych księży i sióstr zakonnych.
d)
Sektor zmarłych pensjonariuszy Państwowego Domu Opieki Społecznej
Przyłączone nowe grunty, z czasem powiększane o część
południową i zachodnią cmentarza. Wykorzystano teren powstały
po zasypaniu wgłębienia od strony północnej podejścia na
wzniesienie.
Sektor ogrodzono, wyznaczono w nim miejsce, gdzie grzebie się
siostry zakonne - ustawiono krzyż z płytą i napisami.
Na cmentarzu znajduje się mogiła żołnierzy WP poległych w
walkach obronnych 1939r.
Wydzielono miejsce dla samobójców, zmarłych w wypadkach i
dla niemowląt.
Cmentarz nie posiada regularnych alejek, wyróżnia się
jedynie aleja główna (od bramy wschodniej w kierunku
wzniesienia), gdzie pochowani są zamożni parafianie, księża,
zasłużeni mieszkańcy, administracyjnie podlega proboszczowi
parafii.
Ogrodzony jest murem i posiada dwie bramy, konstrukcji
metalowej, usytuowane od strony wschodniej i południowej oraz
jedno wejście od północnej strony.
Kirkut
- cmentarz żydowski (ul. Kalwaryjska)
Pierwsza
wzmianka o założeniu
cmentarza pochodzi z roku 1827, w którym to został on
zorganizowany na gruncie zwanym wygonem, wzniesieniu usypanym
rękami ludzkimi.
Ziemię pobierano z gruntu leżącego po lewej stronie drogi
prowadzącej do wsi Wyględów.
W 1864 roku Gmina Starozakonnych otrzymała prawo własności
cmentarza.
Cmentarz
podzielić można umownie na sektory:
a) stary – na
wierzchołku wzniesienia (1827-1900)
b) nowy – część
południowa (1900-1915)
c) współczesny
– część zachodnia (1915-1941)
Kirkut został zdewastowany przez hitlerowskich okupantów, którzy
wykorzystując radzieckich jeńców wojennych przenieśli płyty
nagrobne z cmentarza na teren obozu. Nagrobki posłużyły na
chodniki między barakami.
Do dewastacji przyczynili się także okoliczni mieszkańcy,
którzy zabrali wiele płyt na fundamenty pod wznoszone
budynki mieszkalne i inwentarskie.
Ocalałe po wojnie płyty lub ich fragmenty (zachowano ok.100
nagrobków i fragmentów) przeniesiono i ustawiono w
przypadkowej kolejności we wschodniej części cmentarza,
(cześć pochodzi być może z okolicznych cmentarzy).
Na cmentarzu
znajduje się naziemny grobowiec wykonany z piaskowca, w którym
leży cadyk Izaak Mejer Tothenberg Alter (zm. w 1866 r.),
odbudowany w 1991 r. Z dawnego ogrodzenia cmantarza pozostały
jedynie ceglane słupki od wejściowej furtki, którą
przeniesiono po II wojnie światowej z posesji i Alterów.
Na terenie
cmentarza (po lewej stronie od wejścia) stoi głaz z napisem
”Cześć pamięci pomordowanym przez hitlerowskich ludobójców”,
wystawiony w celu upamiętnienia zbiorowego mordu uczynionego
przez hitlerowskich okupantów, w latach 1939-1945, na żydach
przywiezionych z Pabianic i Łodzi.
Cmentarz
ewangelicko-augsburski
Położony
w zachodniej części miasta przy ul. Rybie. Zbudowany na
planie prostokąta o wymiarach 150x100m, bez wytyczonej alejki
czy ścieżki jak na innych cmentarzach. Ogrodzony otynkowanym
murem (1,2m wys.) z dwuczęściową. bramą wykonaną z
metalowych prętów (brama z datą 1892 – rok ogrodzenia
cmentarza).
Najstarsze groby pochodzą z XIX w, a widniejące w języku
polskim napisy nazwisk mają niemieckie brzmienie, (znaleziono
także nieliczne groby z tablicami w języku niemieckim).
Cmentarz nazywany przez ludność miejscową „niemieckim”
– zdewastowany (potłuczone płyty nagrobne, widoczne szczątki
kości ludzkich), po zakończeniu II wojny św. wiele grobów
otwarto, a płyty nagrobne wywieziono na inne cmentarzem. Zarośnięty
bujnymi krzewami i drzewami akacji.
Cmentarz pozbawiony jest opieki od VII.1944 roku, kiedy
przymusowo wysiedlono mieszkańców wyznania
ewangelicko-augsburskiego. Parafię ewangelicko-augsburską w
Górze Kalwarii zlikwidowano w 1961 r. i przeniesiono do
Starej Iwicznej (gdzie również już nie istnieje).
Z czasów wojny pozostał głęboki okop (od strony wschodniej
i południowej).
Ten 150 letni
zabytek dóbr kultury narodowej został wpisany do rejestru
zabytków.
Cmentarz
prawosławny
Założony
na wschodnim wzniesieniu Kalwarii (obecne miejsce usytuowania
cmentarza rzymskokatolickiego) po upadku Powstania
Listopadowego (1830-1831r.), gdy do Góry Kalwarii sprowadzono
29 Czernihowski Pułk Piechoty im. Grafa Dybicza
Zabajkalskiego.
Cmentarz stanowił prostokąt 40 x 30 m i nie był ogrodzony,
do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie cztery nagrobki:
a) gen.
major Iwan Dymitrow Morsoczyński (zm. 10.III.1884r.) – dow.
29-go
Czernihowskiego Pułku (grób wykonany z
piaskowca, krzyż prawosławny, motywy
roślinne, kwiaty i zwinięty rulon
papieru)
b) gen.
major Emil Emilianowicz Bredow (zm. 17.III.1895r.) – dow. 26
Pułku Mohylewskiego
(grób płytowy, poziomy, ogrodzony płotkiem z
prętów żelaznych)
c)
nagrobek z napisem „E.M.Swawirko C.K. 9-go febr. 1899”
(pozioma płyta z granitu)
d)
pozostałość po nagrobku żelaznym (bez napisów)
|
