Pierwsza wzmianka o naszym mieście pochodzi z dokumentu biskupa Boguchwała z 1252r. Dokument ten określał miejscowości, z których kościół we wsi Góra ma "od dawna" prawo pobierania dziesięciny.

Jako miasto Góra zaistniała za sprawą biskupa poznańskiego Stefana Wierzbowskiego. W 1666r. zakupił on zniszczoną w czasie potopu szwedzkiego wieś od braci Górskich. Kierując się duchem czasu, zmianami w Kościele doby potrydenckiej, postanowił uczynić z Góry sanktuarium męki Jezusa Chrystusa. Miał już przykłady, na których mógł się wzorować; w I pol. XVII w. powstały pierwsze założenia kalwaryjskie w Kalwarii Zebrzydowskiej i w Wejherowie.

Biskup dodał jednak do tej koncepcji miasta swoje przemyślenia. Specjalnie przywieziona została z Jerozolimy ziemia i rozsypana na głównej arterii miasta prowadzącej w kierunku wzgórza zwanego Kalwarii. Różnym obiektom nadane zostały nazwy występujące w Jerozolimie. Starano się uczynić z Góry nową Jerozolimą. Wielu z tych dawnych nazw używa się do dziś. Są to: Cedron - rzeczka u podnóża skarpy wiślanej, Betlejem - dzisiejszy Dom Pomocy Społecznej, a dawniej kolegium pijarskie, Wieczernik - kościółek leżący poza miastem, Kaplica Piłata - kościołek w centrum miasta, Kalwaria - wzgórze na terenie dzisiejszego cmentarza, Syjon - wzgórze w południowej części miasta - dawniej siedziba zakonu Dominikanek.

Kiedy w 1670r. król Michał Korybut Wiśniowiecki nadał Górze prawa miejskie, określił nazwę miejscowości oraz herb zgodny z sugestiami biskupa. Herb nawiązywał do cudownego ukazania się nad wzgórzem kalwaryjskim krzyża w otoczeniu wstającego słońca i księżyca w dniu 26 grudnia 1667r., Miejscowość miała nosić nazwę Nowa Jerozolima, a herb - przypominać Mękę Pańską.

1 stycznia 1672r. również biskup nadal przywilej dla miasta. Zawarł w nim swoją koncepcję miasta, które miało być rozbudowywane na planie krzyża. Jego podstawę miało stanowić specjalnie usypane wzgórze - Kalwaria.

Punktem centralnym miasta była kaplica Piłata. W tym miejscu przecinać się miały ramiona krzyża. Na końcu jego ramion usytuowano obiekty sakralne. Wierzchołek stanowił kościół bernardynów. Na zakończeniu ramion bocznych zbudowane zostały klasztory zakonu dominikanów i pijarów. Od kaplicy Piłata na Kalwarię wiodła szeroka droga z ustawionymi na niej 12 stacjami Męki Pańskiej. Miasto miało być przeznaczone wyłącznie dla katolików. Biskup nakazywał, więc aby "...ludzi podejrzanych ani inszej wiary prócz samej świętej katolickiej żadną miarą nie przechowywać i mieć ostrożność, aby się tacy nie sadowili." Mieszkańcy według biskupiego przywileju mieli zachowywać się obyczajnie albowiem było tu "...miejsce świętej wiary chrześcijańskiej." W niedługim czasie do Nowej Jerozolimy sprowadzone zostały zakony: filipini, komuniści, bernardyni. Marianie zaś erygowani zostali przez biskupa Wierzbowskiego na terenie miasta w miejscu gdzie dziś znajduje się kościółek zwany "Wieczernikiem". Od nazwy tego zakonu pochodzi nazwa 2 ulic i dzielnicy Córy Kalwarii - Marianki. W "Wieczerniku" został pochowany w charakterystycznym sarkofagu założyciel tego zakonu o.Stanislaw Papczyński.

Zawarty w przywileju i konsekwentnie realizowany program biskupa Wierzbowskiego był programem sakralnym. Sprawy rolnictwa pozostawały problemem drugiego planu. Przywiązanie biskupa do miasta może potwierdzać jego pochówek w podziemiach kościółka "na górce".

Potwierdzenia lub rozszerzenia pierwotnych przywilejów udzielali miastu kolejno następni królowie: Jan III Sobieski -1676r., August II Sas -1724 r., August III Sas -1739r., a później August Poniatowski -1765r. Swój program

realizował tu również marszałek koronny Franciszek Bielisíski - fundator kościoła parafialnego w 1755r., w którego podziemiach znajduje się trumna z jego prochami.

Po upadku państwa polskiego w 1795r. miasto dostało się pod panowanie Prus, które rozpoczęły sekularyzację dóbr kościelnych. Rząd pruski zezwolił też na osiedlanie się ludności żydowskiej. Okolice Góry, jak też i samo miasto, stały się również miejscem osadnictwa niemieckiego. Wyznawcy wiary ewangelickiej założyli swój cmentarz na terenie położonym na północ od cmentarza rzymsko katolickiego. Posiadali także swój kościół - dziś już nie istniejący.

Od 1815r. Góra wchodziła formalnie w skład uzależnionego od Rosji Królestwa Polskiego. Proces likwidacji zakonów został przyspieszony. Fakt stacjonowania na terenie miasta oddziałów rosyjskich wpłynął zapewne na wybudowanie w koszarach, na miejscu zakonu dominikanów, prawosławnej cerkwi. Zmarłych żołnierzy i oficerów rosyjskich chowano na miejscowym cmentarzu, na którym zachowały się nieliczne dziś nagrobki. Również ludność żydowska od początków XIX w. zorganizowała swój cmentarz w pobliżu wzgórza kalwaryjskiego.

W okresie przed Powstaniem Listopadowym prawdopodobnie na terenie dzisiejszego Domu Pomocy Społecznej (są uzasadnione głosy, że miejscem widzenia były piwnice klasztoru bernardyńskiego) wieziony był przez władze carskie patriota Walerian Łukasiński. Dziś Dom Pomocy Społecznej nosi jego imię. W 1867r na krótko, bo zaledwie na 12 lat, Góra uzyskała status miasta powiatowego, by w 1883r. utracić prawa miejskie. Ich odzyskanie nastąpiło prawdopodobnie jeszcze w czasie trwania I wojny światowej na przełomie 1916 i 1917r.

Okres międzywojenny zapisał się w Górze Kalwarii jako czas znaczących dla społeczności miejskiej inwestycji w zakresie uruchomienia elektrowni i sieci przesyłowej energii elektrycznej w 1931r. oraz sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Wielkie zasługi położył w tej sprawie Aleksander Dzejko - burmistrz miasta od 1928r. W tym czasie wybudowany został ze składek społeczeństwa Dom Ludowy - dziś budynek kina i Ochotniczej Straży Pożarnej, uruchomiono łaźnię miejską przy ul. Senatorskiej (dziś ks. Sajny).

Jeszcze przed I wojną światową Góra Kalwaria była miejscem szczególnie często odwiedzanym przez Żydów niemal z całej Polski. Przyczyną był słynny ród cadyków, z których wywodził się jeden z najsłynniejszych – Abraham Mordechaj Alter. Te pielgrzymki wyznawców judaizmu stały się zapewne przyczyną finansowania m.in. przez ks. S.Lubomirskiego i hr. T.Zamojskiego budowy kolejki wąskotorowej. Linia ta uruchomiona w 1898r. miała łączyć Warszawę z zespołem cegielni w Baniosze i oczywiście przewozić żydowskich pielgrzymów do Góry Kalwarii. Funkcjonowała do 1971r.

Była również Góra miejscem uroczystości z udziałem Józefa Piłsudskiego. Na błoniach nad Wisłą w dniu 3 sierpnia 1921r. Marszałek Polski dekorował krzyżem Virtuti Militari ułanów z dywizjonów artylerii konnej biorących udział w wojnie polsko - rosyjskiej. Na pamiątkę tego wydarzenia w 1931 r. na miejscu dekoracji postawiono kamienny obelisk. Napis potwierdzał bohaterstwo oddziałów "...w wojnie z wschodnim najeźdźcą.".Po 1945r. obelisk został zakopany w ziemi i przeleżał w niej kilkadziesiąt lat. W 1989r. dzięki wysiłkom Społecznego Komitetu Budowy Pomnika został wydobyty i powtórnie postawiony na swoim miejscu. Komitet doprowadził również do ufundowania w 1989r. ze składek społecznych popiersia Marszałka Józefa Piłsudskiego, przed którym odbywają się dziś wszystkie ważne uroczystości państwowe i miejskie.

Okres wojny i okupacji w Górze Kalwarii zaznaczył się kilkoma znamiennymi, przytaczanymi do dziś faktami. Władzę w mieście objął burmistrz będący z pochodzenia Niemcem - Ewald Jahnke, przedwojenny fotograf.

Realizując politykę Niemiec cała ludność żydowska skupiono w getcie zawartym między ulicami Pijarską, Piłsudskiego, Senatorską i Strażacką, a następnie w lutym 1941r. wyprowadzono do getta w Warszawie i wkrótce wywieziono do obozu zagłady w Treblince.

W połowie 1940r. z organizacji konspiracyjnych powstających na terenie miasta utworzono Ośrodek III ZWZ- AK. W połowie 1944r. liczył on wraz z sąsiednimi ośrodkami w Czersku, Kątach, Wólce Dworskiej i Chojnowie około 380 osób. Ważną rolę odegrała tu grupa nauczycieli. W listopadzie 1941r. Niemcy aresztowali kilkanaście osób, głównie spośród środowiska nauczycielskiego oraz związanych z konspiracją. Fragmentem strat, jakie poniosło społeczeństwo Góry Kalwarii w czasie okupacji, jest tablica pamiątkowa na budynku Szkoły Gastronomicznej zawierająca nazwiska mieszkańców miasta i gminy, którzy zginęli z rąk Niemców (ale również i Rosjan, co niestety nie zostało na tablicy zaznaczone).

W połowie 1944r. mieszkańcy Góry, miasta położonego w strefie przyfrontowej zostali niemal całkowicie wysiedleni do okolicznych miejscowości. Wyzwolenie spod okupacji hitlerowskiej nastąpiło 16 stycznia 1945r., ale władzę objął Komendant Wojenny Miasta Góry Kalwarii kapitan Bermas. Oficjalnie funkcję burmistrza sprawował p. Stefan Kabala.

Lata 1945-1989 zaowocowały powstaniem 4 szkół ponadpodstawowych: Liceum Ogólnokształcącego, Szkoły Gastronomicznej, Zespołu Szkól Budowlanych oraz Szkoły Ogrodniczej. Powstało również w ramach socjalistycznej gospodarki kilka liczących się i znanych w Polsce zakładów przemysłowych np. Zakłady przetwórstwa Owocowo - Warzywnego Hortex aktywizujące najbliższy region rolniczy czy Fabryka Artykułów Turystycznych i Sportowych Polsport (na bazie przedwojennej fabryki p. Kulmatyckiego - Szermierz). Powstało również w końcu lat 60-tych duże osiedle mieszkaniowe miedzy ulicami Pijarsk4 - Kardynała S. Wyszyńskiego. Szkolnictwo podstawowe uzyskało dwa nowe obiekty. Szkoła Podstawowa Nr 1 w 1964r. - nowy budynek przy ul. ks. Sajny wraz z Liceum Ogólnokształcącym i Szkoła Podstawowa Nr 2 w 1983r. - budynek przy ul. Kalwaryjskiej. Również najmłodsi uzyskali nowy budynek przedszkola przy ul. Dominikańskiej. W 1954r. otwarto linię kolejową na trasie Łuków - Skierniewice. W 1958r. W zniszczonym tzw. "pałacu biskupim"- jednym z zabytkowych budynków przy ul. ks. Sajny 1 umieszczone zostało Archiwum Państwowe, co niewątpliwie podniosło rangę miasta. Początek lat 70 -tych przyniósł ożywienie w budownictwie mieszkaniowym. Powstało duże osiedle spółdzielcze przy ul. Pijarskiej , a miejscowa jednostka wojskowa wybudowała dla swoich pracowników  w  centrum miasta przy ul. Dominikańskiej  duży  blok mieszkalny.  Następne przedsięwzięcie w zakresie budownictwa mieszkaniowego zostało zrealizowane na początku lat 90 -tych. W 1992 r. oddany został do użytku nowy budynek poczty przy ul. Kalwaryjskiej.

Przełom lat 1989 i 1990 przyniósł zmiany widoczne współcześnie. Nastąpiło poważne ożywienie życia społecznego. Góra doczekała się lokalnego pisma "Prowincjusz" wydawanego przez Komitet Obywatelski "Solidarność" w latach 1989 -1991, "Biuletynu Zarządu Miasta i Gminy" wydawanego przez władze miejskie w latach 1990 -1994, prywatnej gazety "Nad Wisłą" wydawanej od 1994r. oraz wydawnictwa szkolnego uczniów Szkoły Podstawowej nr 2 p.n. "Świrusek" w latach 1991-1992.

W styczniu 1992r. zmarł Edward Marchocki - długoletni nauczyciel i dyrektor LO, kustosz prywatnego muzeum. Z chwilą jego śmierci zaprzestała działalności ta ważna dla miasta placówka kulturalna. Wkrótce nastąpiło "odrodzenie". Wojciech Wiśniewski; w swoim domu przy ul. Marianki 41a utworzył prywatne muzeum etnograficzne, nad którym pieczę sprawuje Towarzystwo Miłośników Góry Kalwarii i Czerska istniejące od 1987r. W początku lat 90-tych zorganizowana została przy czynnym udziale artysty plastyka Stefana Lisowskiego i wsparciu lokalowym kościoła 30 osobowa grupa nieprofesjonalnych artystów rzeźbiarzy i malarzy występująca pod nazwą "Communio Graphis".

Pojawiła się liczna siec prywatnych sklepów, które budzą zainteresowanie estetycznym wyglądem i niejednokrotnie bogatym asortymentem towarów.

Powrót do zdecentralizowanego systemu zarządzania państwem przyniósł zmiany we władzach miejskich. W maju 1990r. społeczeństwo Góry Kalwarii wybrało 28 radnych do Rady Miejskiej. Spośród tej grupy wybrany został przewodniczący Rady Miejskiej p.Franciszek Isio. W następnym miesiącu radni wybrali burmistrza, którym został p.Janusz Drobiecki. Wynikiem działania Rady Miejskiej I kadencji samorządowej było m.in. zakończenie rozpoczętej kilka lat wcześniej stacji uzdatniania wody na Zakalwarii oraz lokalnej, głównie dla osiedla przy ul. Skierniewickiej, oczyszczalni ścieków opartej na technologii szwedzkiej.

Ze spraw ważnych dla historii należy podkreślić fakt podjęcia przez nową Radę Miejską uchwały o herbie miasta, którego wizerunek nawiązuje do pierwotnie nadanego przez Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Wygląd herbu systematycznie upowszechnia się w świadomości mieszkańców przez eksponowanie go np. na mundurach powołanej w 1990r. Straży Miejskiej. Ludność miasta wg stanu z dnia 1.01.1995 wynosiła 11263 mieszkańców.

Grzegorz Jabłoński